Nyïc nyic apɛi në Lööŋ ke Kä ye Thuur

I. Nyic de Many Akɔ̈l

"Në run kaa 30 yiic, ɣɛn cï kɔc tuaany juëc apɛi töök në wal ke yee mɛnë, ku ba ya jam në yic, nyïnydiɛ̈ de wal akëc rot juak, ku ka këc pial de guɔ̈p de kɔc tuaany riɔ̈ɔ̈k. Ku na yïn ya, ke phototherapy ee kë thiekic në kuɛɛr juëc yiic. Ɣɛn lëu ba lueel lɔn ye yen töök de pïïr tueŋ, lëu bï kä thiekiic ke tuany gël ke cïn kë rɛɛc tɔ̈ thïn."

— Dr.

"Na cï mac de pïu tɔ̈ në pïu yiic ya luɔ̈ɔ̈i, ke käm abï ya tëëk në dhɔ̈l ke biochemical yiic, ku bïk ATP juëc ya cak në mitochondria yic, ku bïk käm ya cɔk cil apath..." Në ye luɔɔi kënë yic, ke käm aye aliir cɔl nitric oxide looi, ku bïk räl ke riɛm ya cɔk ril yiic, ku bïk käm ya cɔk cil apath.

- Dr.

"Cïmën de tiim, kɔc aye pïïr në nuur, pïu, ku aliir. Käjuëc pïr aye kek yök ke ye photobiosomes, ku mïïth ke pïr aye ɣɛɛr... Nuur ee dhöl de many karaba ye luui në ajuɛɛr de kä pïr yiic." Këya, tuanytuɛɛny kedhiɛ aye yök në ruɛl, pïu, ku aliir. Ku na yïn ya, ke käkë aye kek mac apath ku yekë kek tiit apath, ke pial ë guöp alëu bï ya bɛ̈n bei.

— Dr.

1. Ägïng änd Mïtököndrïä

Agut cï ye akäl kän, ke wël cï kek lueel në kë de dhiɔp acï kek ya rek kenë luɔɔi de kä ye röt looi në cells yiic.

Lööŋ ke kä ye tɔ̈ në pïu yiic (PBM) alëu bïk luɔɔi de kä ye röt looi ya gääu wala bïk luɔɔiden ya dhuɔ̈kciɛ̈ɛ̈n.

Ke ye kën ye nyuɔɔth, kä juëc apɛi ke 5,000 ke thëm de paanakïm në pinynhom abɛ̈n aye yekënë kuɔɔny. Wavelengths ke ɣɛɛr aye kä rɛc ye röt looi në cellular yiic cɔk tɔ̈ piiny, ku ye ATP ku NO juak, ye cäth de pïu cɔk loi rot, ye riɛl juak, ku ye pialguɔ̈p dhuɔ̈kciɛ̈ɛ̈n.

2. Nuur ee Pïïr në Yetök
Nuur de akɔ̈l ee dhiɛ̈th, dït, tuany, ku thou de kä pïr kedhiɛ tɔ̈ në pinynhom mac. Në pinynhom, anɔŋ kä juëc ke ɣɛɛr, jɔɔk në kä cïï tïŋ agut cï kä ye tïŋ (jɔɔk në violet agut cï thith). Kee "nuur" käkë kedhiɛ aye thɔ̈ɔ̈r ke nuur, ku pïïr atɔ̈ në kë de nuur kënë. Käp pïr kedhiɛ aye röt gɛɛi në ye ɣɛɛr kënë yic (wavelength) agokë pïïr.

3. Spëctrum
Tënë thëm de akɔ̈l, nyin de raan ee ɣɛɛr ye tïŋ tïŋ (kïït kaa dhorou ke thëm de thëm). Në ye kënë cök, ke nyin de raan acïï lëu bï kä ye piny tïŋ, kä thith, kä ye cɔl X-rays, ku kä juëc kɔ̈k. Kɔc aacï kä juëc ke pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu. Naa cak tɔ̈u, ke tën luɔɔi de wave de karaba ee kë thiin koor arëët. Ëtënë, ɣok abï jam në kë thiääk kenë ɣɛɛr ye tïŋ ku ɣɛɛr ye tïŋ, ye tɔ̈ në ciɛɛl de thëm de töök. Në thɛɛr cï tëëk yiic, ke tɔ̈c de akɔ̈l aye looi në töök. Ku na yïn ya, ke kä rɛc ye röt looi në ruɛl yic yök, ke adit ke töök ye luui në nuur ye cɔl halogen ku pïu acï bɛ̈n tuɔ̈l paan de Germany në run kaa 30 cï tëëk yiic.

Ku na yïn ya, ke pɛ̈l de ɣɛɛr thiääk kenë infrared ee naŋ kä rɛc ye kek yök në töök yic, yenëka cenë ye waar në kä ye kek yök në töök yic. Teknologï yam acï yic naŋ LLLT (Tɛ̈k-tɛ̈k de Laser ye Riɛl Tɔ̈u Piny), ee löŋ ye LEDs luɔ̈ɔ̈i bïnë ke töök në ɣän ke nuur tɔ̈u piiny. Kë yenë käŋ tïŋ në LEDs yiic ee nuur thiääk kenë piny thith (800nm–1060nm) ku nuur ye tïŋ (430nm–750nm) waar. Aye spectrum tök anɔŋ kä wääc apɛi ke töök. Kä kɔ̈k ke spectra acïn kë ye nyuɔɔth ke wal, ku kɔ̈k aalë bïkë kä rac bɛ̈i, ye rot gɛɛi në riɛl de ɣɛɛr ku thɛɛr ke luɔɔi.

4. Luɔɔi de Tiim Luɔɔi de Tiim Luɔɔi de Tiim ee cil në luɔɔi de tiim, man ye rot looi në ruɛl de akɔ̈l yic. Në ye luɔɔi kënë yic, ke tiim aye pïu ku kä ye kek cam lööm në tiɔpic ku aliir ye cɔl carbon dioxide në aliiric, ku pɛ̈lkë aliir. Tënë mïïth cï dɔm, ee mïïth ë pïu ë pïu yiic, pïu ë pïu yiic, pïu ë pïu yiic, ku pïu juëc kɔ̈k ë pïu yiic cak bïk pïïr muk. Läi aye tëëk në ajuɛɛr de kïïmkol yic. Kɔc aacï dhöl yenë guɔ̈p cath thïn ku jɔl ya piath de ɣɛɛr në tuanytuɛɛny yiic deetic në thɛɛr thɛɛr yiic.

Run 2002, akut NASA acë kuen bën nyuɔ̈th nuur ke LED (kuen ë tëët ë rïthäc tɔ̈u ë Akutnhïïm Amerïka ë Neuro-Oncology), ë jɔ̈k Dïktor Harry Whelan. Yen ajuɛɛr kënë, acï wëu yök tënë NASA ku bɔ̈ bei tënë thukul de wal ke Wisconsin, acï nhom tääu në luɔɔi de LEDs në kë de pialguɔ̈p. Rïthäc acï nyuɔɔth lɔn yenë raan lac pïïr apath të nɔŋ yen tɔ̈ɔ̈k dït apɛi, tɔ̈ɔ̈k ril yic bï ya töök, tɔ̈ɔ̈k de rïŋ ku tɔ̈ɔ̈k de nhom, tɔ̈ɔ̈k de nhom cï riääk, ku tɔ̈ɔ̈k de nyin.

Cït man cenë ye lueel në akut de NASA yic në pɛɛi de thiäär ku rou 2000 yic, ke LEDs riliic cï kek looi agonë ​​tiim ya cil në cirkat yiic aake ye kek luɔ̈ɔ̈i agonë ​​dhɔ̈l juëc benëke tuanytuɛɛny ya tiaam ya yök. Aci luɔ̈i akut de NASA yen nyuɔɔth man adɛ̈ ke kä ye ɣɛɛr dɔm (CCO) aye ɣɛɛr lööm në wavelengths kɔ̈k ke spectrum yic, ku ye ATP juak (adenosine triphosphate, kën mac kä pïr cɔk cath) ye ɣɛɛr looi tënë enzyme ye ɣɛɛr lööm. Në wël kɔ̈k yiic, pïïr acï yök ke gɛɛi në ɣɛɛr. Läi, agut cï kɔc, aye ɣɛɛr lööm në dɛ̈lken ku ɣän yenë ɣɛɛr yök thïn.

5. Deet yic de pïïr de raan ëbɛ̈n (PBM) Tɛ̈ yenë käŋ bɛɛr cak thïn ee wïc bï naŋ riɛl, ku käŋ aye mitochondria muk, man yenë riɛl de käŋ yök.

Kë ye cɔl ATP në mitochondria yic ee wɛ̈t ye kɔc nyuɔ̈ɔ̈th tɛ̈n yenë mac tɔ̈ thïn ATP ya cak në mitochondria yic. Cökpiny de kä ye röt looi në mac yic ee kë ye luɔɔi de kuɔɔny ye, në wavelengths ke ɣɛɛr yiic, ee cil de käm ku cäth de rim cɔk loi rot. Në run de 2016, "cït mɛn de kä ye tïŋ në kä ye tïŋ yiic" (PBM) acï bɛ̈n ke ye wɛ̈t thiekic tënë kuɛɛr ke akïïm ke akälciɛ̈ɛ̈n në MeSH de wël ke piööc de thukuul ke pialguöp ke baai (NIH).

PLT (PBM-ye tɔ̈ në LED ë dhɔ̈l juëc yiic) ee ŋic në gël de pïu ë pïu yiic, të yenë pïu ë pïu yiic ë pïu yiic cak në pïu ë pïu yiic. Kän ee aliir ku mïïth cɔk cath apath, ku kän ee cell cɔk bɔ̈ bei. Në wël lik yiic, ke gël de rïŋ ë guɔ̈p ee jɔ̈k de tɔŋ de tuanytuɛɛny.

Mitochondria aye ciɛɛl de räl yiic. Na cï mïïth ku aliir ye bɛ̈n në yäny dït yic ku në puɔ̈u yic ɣet në mitochondria yic në räl ke riɛm yiic, ke ka ye kä ye guöp cɔk ril cïmën de cytochrome c oxidase (CCO) luɔ̈ɔ̈i bïk ATP (adenosine triphosphate) looi, man ye riɛl thiekic yök. Në ye akäl käk yiic, ke dupiööc ye puɔ̈ɔ̈c në pïïr de raan yic acïk bɛ̈n yök ke mac thiääk kenë mac thith ye CCO enzymes cɔk bɔ̈ bei në ATP yic.

*Cïtökröm c öxïdäsë (COO): Ee kë ye tɔ̈ në rïŋ yic ye luui në kë thiekic apɛi në luɔɔi de ATP yic. Kënë acï yök në Dïktor Otto Warburg, raan cï kë cï gäm ariööp de Nobel në arak rou.

6. Pötöbïölögï
Photobiology ee kä rɛc ye röt looi në ajuɛɛr de kä pïr yiic kueen.

Kä ye ɣɛɛr rac në kä pïr yiic aye wuɔ̈c ke geei rot në bɛ̈ɛ̈r de wavelength de ɣɛɛr. Meer aye lööm në DNA, mïïth, wala kä kɔ̈k ke wal ye keek luɔ̈ɔ̈i në dɛ̈l yic. Käk aye keek waar yiic bïk ya kä ye käŋ cɔk loi röt në cells yiic.

(Meer ye käŋ cɔk loi röt aye cɔl ëya dɛ̈t kä cïï käŋ ye röt waar, ye lueel ke ye tïŋ ku nuur thiɔ̈k ke infrared.) Wɛ̈t cɔl "mɛ̈c" aye lueel ke ye mɛɛɛr ye käŋ cɔk loi röt, nɔŋiic many thiäk keke nuur alpha, cït mɛn de nuur alpha, nuur beta, ku nuur gamma.

Kä ye röt looi në ajuɛɛr de kä pïr yiic ye keek bɛ̈i në ɣɛɛr acie kä yam; vitamin D ë thäät yiic ee töŋ de kä ye nyuɔɔth.

Na cï UV-B ɣet në yï guɔ̈p, ke riɛl de akɔ̈l ee 105 Mw/cm2 ëya, ku ka ye 7-de pïu ë guɔ̈p (ee pïu ë guɔ̈p ë raan ëbɛ̈n yök) waar bï ya vitamin D3.

7. Mëkanïsmës
Agut cï yemɛɛn, ke puɔ̈ɔ̈c juëc cï kek ya looi acïk bɛ̈n lueel ke ɣɛɛr ye tïŋ ke nɔŋ riɛl thiin koor, cïmën de ɣɛɛr thith ku ɣɛɛr thiääk kenë ɣɛɛr thith, ee mitochondria lööm, ku ye ATP cɔk lui apath në cells yiic. Ëluɔɔi kënë aye kuanycök në gɛ̈t de gene ku jɔl ya luɔɔi de ROS cï thöŋ, man ye cell cɔk piath ku bï kek ya pial. Kë thiekic de ye luɔɔi kënë ee luɔɔi de aliir (NO) bï aliir cï thiaan kɔ̈ɔ̈th ya tɔ̈ɔ̈u, ku bï aliir ya dhuɔ̈kciɛ̈ɛ̈n në ajuiɛɛr yic. Aliir ye cɔl Nitric oxide ee kë ye käke guɔ̈p kaa 60 kuɔɔny bïkë jam në cäth de kä ye nyuɔɔth. Ku ŋoot ke lɔ tueŋ, ee räl ke rim cɔk dït ku ye rim cɔk cath apath.

8. Mëchänïsmës änd Päthwäyës

• NO (Nïtrïk Öxïdë)

• ROS (Kë ye yök në pïu yiic) → PKD (Kë ye yök në pïu yiic) → IkB (Kë ye pïu cɔk tɔ̈ në pïu yiic) + NF-κB (Kë ye pïu cɔk tɔ̈ në pïu yiic) → NF-κB (Kë ye pïu cɔk tɔ̈ në pïu yiic ka κB ee pïu cɔk tɔ̈ në pïu yiic)

• ATP (Adënösïn Trïpöthpät) → cAMP (Kë ye rïŋ cɔk loi rot) → Jun/Fos (Kë ye rïŋ cɔk loi rot) → AP-1 (Kë ye rïŋ cɔk loi rot ee rïŋ cɔk loi rot)

NO: (Nïtrïk Öxïdë, •NO; Nïtrïk öxïdë wala Nïtrïk öxïdïë) ee aliir cïn kïït ku ee kë cï mat ke nïtrïk öxïdë. Në thɛɛr tueŋ yiic, ke nitric oxide anɔŋic kä ye röt waar, kä ye röt looi ke cïn kä ye röt mat (kë cï tääu thïn ee kä cïn kä ye röt mat nyuɔɔth në •NO yic). Nitric oxide ee kë yenë käŋ määt yiic ëyadɛ̈ ku yenë kë thiekic apɛi yenë käŋ määt yiic në yemɛɛn. Aye looi tënë kä ye cɔl amino acïd arginine. Ke ye kë ye käŋ nyuɔɔth, ee luui në käjuëc ke pïïr yiic, cïmën de dït de rim ku jɔl ya tɛ̈n yenë käŋ nyuɔɔth. (Tënë bïï yen thïn: Buŋ de Käke Pinynhom ku Käke Piir ke Käŋ)

ROS: Kä ye lac yök në aliir yic aye ya aliir ye lac yök (H2O2), aliir dït apɛi (O2−), aliir ye lac yök (1O2), ku jɔl ya aliir ye lac yök (•OH). ROS ee luui cït mɛn de käm ye kɔc nɔ̈k në thɔ̈ɔ̈r de käm. Ku na yïn ya, në kë de kä kɔ̈k, ke ciɛ̈n thöŋ (juëc) de ROS alëu bï ya thɔ̈ɔ̈r në cells yiic në hydroxyl. Juɛ̈k-juɛ̈k de ROS në ɣän yenë nuur yök thïn acï ya ŋic ke nɔŋ riɛl bï gene ya gɔ̈t ke ye kë bï kɔc ya tiit në käjuëc ye röt looi yiic, cïmën de luɔɔi de dhɔ̈l kaarou yenëke tuanytuɛɛny nyuɔɔth në thɛɛr cenëke tuanytuɛɛny ya dɔm. Në yic, ROS ye bɛ̈n bei në mac yic ee luui cït mɛn de kën ye käŋ cɔk ril yiic në kë de ye wɛ̈t kënë.

Kë thöŋ de Bɛ̈ɛ̈r de Ajuɛɛr ku Riɛl de Nuur

Tën kä cï keek wïc wala chromophores, bɛ̈ɛ̈rde yic (lööŋ tueŋ ke kä pïr) ku bɛ̈ɛ̈rde riɛl (lööŋ rou ke kä pïr) aye kä thiekiic apɛi. Na cïï töŋ de kek ye yic, ke këpath yenë käŋ lööm acïï lëu bï ya yök, ku kë yenë käŋ lööm në Grotthus-Draper de löŋ tueeŋ de käke piny acïï bï ya tɔ̈ ke cïn kë yenë käŋ lööm. Në ye kënë nhom, ke riɛl de photon (cïmën de, riɛl de pïu) ka riɛl de pïu (W/cm2) aye wïc. Ku na cie yeen, ke ka lëu bï ya kë cïï lëu bï ya yök në kë wïc yic. Ku na yïn ya, ke riɛl de mac ee dït apɛi, ke riɛl de photon alëu bï ya wel ke ye mac dït apɛi tënë räl cï kek wïc, man ye kë cïï piath ëyadɛ̈. Kë de rou, thëm de riɛl ku thëm de riɛl akɔɔr bïk thöŋ (J/cm2), ku kë tɔ̈u piiny apɛi wala thaar bääric apɛi de thëm de riɛl yök acïï wïc. Kän ee rot looi në kë cenë löŋ de rou de kä ye röt looi në pinynhom, cɔl löŋ de Bunsen-Roscoe, acie luui në kä thii ye bɛ̈n bei thïn.